Chín giờ sáng một ngày cuối quý, anh Kiên, giám đốc R&D của một công ty điện tử làm thiết bị viễn thông cho hộ gia đình, ngồi trước bảng tổng hợp ngân sách nghiên cứu của bảy quý gần nhất. Một dòng trong bảng ấy tên là dự án ăng-ten thế hệ mới, khởi động từ gần hai năm trước, mục tiêu tăng vùng phủ sóng của bộ định tuyến gia đình thêm một phần ba so với dòng sản phẩm cũ. Cột chi phí của dòng ấy đã cộng dồn hơn năm tỷ đồng, cột tiến độ vẫn ghi đang thử nghiệm, giống hệt dòng chữ đã ghi ở bốn quý liền trước. Chúng tôi xin phép đổi tên anh, như mọi nhân vật trong kênh này.
Anh Kiên không phải người khởi xướng dự án đó. Người khởi xướng đã chuyển sang một bộ phận khác từ một năm trước, để lại một nhóm bốn kỹ sư vẫn miệt mài với các phiên bản ăng-ten mới, mỗi quý lại có một bản mẫu, mỗi bản mẫu lại cải thiện đôi chút so với bản trước nhưng chưa lần nào chạm được ngưỡng đề ra ban đầu. Trong mỗi cuộc họp tổng kết quý, nhóm trình bày tiến bộ, xin thêm một quý nữa, và luôn có một lý do nghe hợp lý: lần này gần chạm ngưỡng rồi, chỉ cần tinh chỉnh thêm phần vật liệu, hoặc thêm phần bố trí mạch.
Không ai trong các cuộc họp ấy nói ra câu dừng lại đi, kể cả anh Kiên ở hai quý đầu anh ngồi ghế giám đốc. Anh kể lại, mỗi lần cầm tờ trình xin duyệt tiếp ngân sách, anh đều nghĩ đến bốn kỹ sư đã bỏ gần hai năm cho nó, đến việc nếu anh ký dừng, coi như tuyên bố công khai rằng ngần ấy công sức và tiền bạc là uổng, và cái tiếng người ký quyết định giết một dự án nghe nặng nề hơn nhiều so với cái tiếng người ký duyệt cho nó sống thêm một quý. Ký tiếp bao giờ cũng dễ hơn ký dừng, dù trong bụng anh biết rõ dự án này đang giậm chân tại chỗ.
Có một chi tiết khiến anh Kiên áy náy mãi về sau. Báo cáo chi phí hằng quý của dự án chỉ tính tiền vật tư và giờ công trực tiếp của bốn kỹ sư, chưa từng cộng thêm phần chi phí phòng thử nghiệm, điện năng cho các buồng đo sóng chuyên dụng, hay thời gian của những kỹ sư khác thỉnh thoảng được mượn sang hỗ trợ. Khi anh nhờ phòng tài chính tính lại đầy đủ, con số thật cao hơn báo cáo cũ gần một phần tư. Bấy lâu, mỗi lần ngồi cân nhắc có nên duyệt tiếp hay không, cả anh và ban giám đốc đều đang nhìn vào một con số thấp hơn cái giá thật sự phải trả.
Cái giá của việc không dừng chỉ lộ ra khi anh Kiên ngồi cộng lại cả bảy quý trong một buổi chiều rảnh hiếm hoi. Năm tỷ đồng đã tiêu là một con số, nhưng con số đáng ngại hơn nằm ở cột bên cạnh: trong cùng khoảng thời gian đó, ba đề xuất khác của phòng R&D, trong đó có một đề xuất về mô-đun tiết kiệm điện mà bộ phận kinh doanh đã hỏi tới hỏi lui, bị gác lại vì không đủ người. Bốn kỹ sư giỏi của phòng bị giữ chân trong một dự án không nhúc nhích, trong khi những việc đáng làm hơn phải xếp hàng chờ đúng những con người ấy.
Đây là chỗ đáng ngồi lại một lúc, vì nó không phải chuyện của một dự án tồi hay một nhóm kỹ sư kém. Bản thân việc dừng một dự án không đạt là một quyết định đúng đắn, không khác gì việc dừng lại khi đi lạc đường thay vì cố đi tiếp cho đỡ phí quãng đường đã đi. Nhưng khi công ty không định trước, ngay từ ngày duyệt dự án, những điều kiện rõ ràng để biết lúc nào cần dừng, thì việc dừng không còn là chuyện thực thi một cam kết chung nữa, nó biến thành chuyện một cá nhân phải tự đứng ra chịu tiếng. Và không ai muốn là người ấy, nên dự án cứ sống tiếp bằng quán tính, quý này qua quý khác, cho đến khi có người ngồi cộng sổ.
Anh Kiên mang chuyện này ra bàn với ban giám đốc, không phải để xin dừng ngay dự án ăng-ten, mà để xin một quy tắc mới cho mọi dự án nghiên cứu sau này. Ngay tại cổng đầu tiên, lúc một dự án được duyệt, tờ trình phải ghi kèm điều kiện dừng, một câu cụ thể kiểu nếu sau hai quý nữa mà chỉ tiêu chính chưa đạt một mức nào đó, dự án sẽ được đưa ra xem xét dừng hoặc đổi hướng. Không phải đương nhiên dừng, mà đương nhiên phải xem xét, có hội đồng, có biên bản, chứ không để một mình ai đó âm thầm quyết. Với những dự án đang chạy dở như dự án ăng-ten, phòng anh tổ chức một buổi rà soát riêng, mời cả người ngoài phòng R&D để nhìn khách quan, và lần đầu tiên sau bảy quý, câu hỏi được đặt ra thẳng thắn: nếu hôm nay mới bắt đầu, công ty có còn chọn rót tiền vào hướng này không.
Câu trả lời hôm đó là không. Dự án ăng-ten được chuyển hướng, giữ lại một phần kết quả nghiên cứu vật liệu để dùng cho một sản phẩm khác, còn phần lớn nhân lực được rút ra để dồn cho mô-đun tiết kiệm điện đang bị gác lại suốt hai năm. Sáu tháng sau, mô-đun ấy ra được bản thử đầu tiên, thứ mà nếu tính đủ, đáng lẽ đã có mặt sớm hơn một năm nếu không có hai năm nguồn lực bị giam trong một dự án không ai dám gọi tên là dừng lại.
Bây giờ, mỗi tờ trình dự án nghiên cứu mới ở công ty anh Kiên đều có một mục nhỏ, chỉ vài dòng, ghi rõ dự án này sẽ được xem xét dừng khi nào và dựa trên chỉ tiêu gì. Song song đó, phòng anh còn thêm một việc trước kia chưa từng làm: cứ đầu mỗi quý, toàn bộ danh mục dự án đang chạy được đưa ra rà soát chung trong nửa buổi, không phải dự án nào cũng phải trình bày dài dòng, chỉ cần mỗi dự án trả lời ba câu ngắn, đang ở đâu so với mốc đã hẹn, có gì vướng, và điều kiện dừng đã ghi từ đầu còn cách bao xa. Cách làm này khiến một dự án không còn cách nào âm thầm trôi qua nhiều quý mà không ai để ý, vì cứ ba tháng nó lại phải đứng trước cùng ba câu hỏi ấy một lần.
Anh Kiên nói mục điều kiện dừng không làm ai vui khi viết, nhưng nó khiến buổi họp rà soát mỗi quý nhẹ nhõm hơn hẳn, vì lúc đó không còn ai phải tự mình đứng ra làm người mang tiếng, tất cả chỉ đang thực hiện đúng điều đã ghi từ ngày đầu.
Câu chuyện của anh Kiên dừng ở đây. Còn một câu hỏi thì xin gửi lại anh chị: trong danh mục dự án đang chạy ở nhà mình, có dự án nào đang sống tiếp chỉ vì chưa ai dám là người đầu tiên nói ra chữ dừng?