Hai giờ chiều một ngày đầu quý, phòng họp của một công ty sản xuất ghế văn phòng ở ngoại ô Hà Nội có ba tập hồ sơ đặt cạnh nhau trên bàn. Dòng ghế bán chạy của công ty đang gặp chuyện: cụm cơ cấu ngả lưng kêu cọt kẹt sau nửa năm dùng, khách gọi bảo hành tăng từng tháng, vài đại lý lớn bắt đầu hỏi khó. Ba tập hồ sơ là ba đường chữa. Một, nhập nguyên cụm cơ cấu thép từ một nhà cung cấp nước ngoài, chắc chắn, nhưng đội thêm gần trăm nghìn mỗi ghế. Hai, mở khuôn mới, chuyển sang nhựa gia cường, xưởng tự làm lấy từ đầu đến cuối. Ba, giữ nguyên cơ cấu cũ, gia cố thêm một chi tiết đỡ, sửa ít và có hàng nhanh.
Cuộc họp được hẹn hai tiếng. Nó kết thúc sau bốn mươi phút, và người kết thúc nó là anh Cường, phó giám đốc phụ trách sản xuất, người có giọng nói vang đến mức ngồi cuối phòng vẫn nghe rõ từng chữ. Chúng tôi xin phép đổi tên anh, như mọi nhân vật trong kênh này. Anh đặt bàn tay lên tập hồ sơ thứ hai, phương án mở khuôn, và nói câu mà ai làm xưởng cũng từng nghe ở đâu đó: đồ nhà mình làm được, tội gì mang tiền đi nuôi người ngoài. Vài người định nói gì đó rồi thôi. Chị Quyên, trưởng phòng kỹ thuật, kịp nhắc được một câu rằng nhựa gia cường co ngót khó lường, mình chưa làm loại này bao giờ, nhưng câu ấy chìm giữa những cái gật đầu đã ngả theo giọng nói to hơn. Biên bản cuộc họp ghi gọn: thống nhất phương án hai.
Ba tháng sau, cái giá của bốn mươi phút ấy mới hiện ra cho đủ. Khuôn mới về trễ sáu tuần so với hẹn. Mẻ nhựa gia cường đầu tiên co ngót đúng như lời nhắc đã bị chìm hôm nào, hàng nghìn chi tiết ra khuôn phải bỏ, chỉnh thông số hai lượt mới tạm ổn. Trong suốt quãng ấy, ghế lỗi ngoài thị trường vẫn phải đổi cho khách từng tuần, đại lý vẫn phải nghe khách phàn nàn thay công ty. Cộng sổ lại: lỡ gần trọn một mùa bán hàng cho khối văn phòng, thêm mấy trăm chiếc ghế đổi bảo hành. Và điều cay hơn cả tiền: phương án được chọn hôm ấy hoá ra yếu đúng ở hai chỗ mà hôm ấy không ai mang ra soi, là thời gian, và rủi ro của việc làm lần đầu.
Buổi mổ xẻ sau đó, giám đốc công ty không truy trách nhiệm ai. Ông chỉ hỏi một câu: hôm đó mình chọn bằng cái gì? Cả phòng im. Vì câu trả lời thật thà là chọn bằng bụng. Mỗi người bước vào phòng họp hôm ấy với một cái cân riêng giấu trong bụng, và quả cân của mỗi người mỗi khác. Anh sản xuất đặt quả cân nặng vào chỗ xưởng mình làm được. Chị mua hàng đặt quả cân vào chỗ đừng thêm nhà cung cấp cho rách việc. Cậu bán hàng đặt quả cân vào chỗ có hàng sớm cho tôi còn giữ đại lý. Ba cái cân giấu trong ba cái bụng, không ai đọc được số của ai, thì phương án thắng không phải phương án nặng ký hơn, mà là phương án của người nói to hơn. Hôm ấy công ty không chọn phương án. Hôm ấy công ty chọn giọng nói.
Đến lần chọn lại, chị Quyên xin được làm khác đi, và cái khác nghe qua tưởng ngược đời: buổi họp đầu tiên cấm trình phương án. Không ai được mở tập hồ sơ của mình. Cả nhóm ngồi trọn một buổi chỉ để dựng cho được một bàn cân chung, đặt giữa bàn, cho mọi con mắt cùng nhìn thấy.
Dựng bàn cân nghĩa là trả lời hai câu, theo đúng thứ tự. Câu thứ nhất: với chuyện này, một phương án thế nào thì gọi là đáng chọn? Cả nhóm viết lên bảng từng thước đo: chi phí đội thêm trên mỗi ghế, số tuần cho đến khi giao được hàng đạt, độ bền của cơ cấu qua thử tải, rủi ro của việc mình chưa từng làm, và sức dây chuyền sẵn có gánh được đến đâu. Câu thứ hai: trong những thước đo ấy, quả cân nào nặng, quả cân nào nhẹ? Chỗ này mới là chỗ cãi nhau, và cãi rất hăng. Khách đang trả ghế từng tuần, vậy số tuần phải là quả cân nặng. Vốn công ty đang mỏng sau vụ vừa rồi, chi phí đứng ngay sau. Còn rủi ro làm lần đầu, cái giá ba tháng qua đã dạy cả phòng rằng nó không bao giờ được phép là quả cân nhẹ nữa. Cãi trọn một buổi, nhưng là cãi khi trên bàn chưa có phương án nào của ai, nên không ai cãi để bênh đứa con mình. Người ta chỉ cãi về chuyện công ty đang cần gì. Bàn cân dựng xong, quả cân đặt đâu chốt đấy, ghi lên bảng, không dời nữa.
Buổi thứ hai, ba tập hồ sơ mới được mở ra và lần lượt đặt lên bàn cân ấy. Mỗi người nhận một tờ phiếu, ngồi tách ra, tự chấm từng phương án theo từng thước đo, chấm một mình, không bàn bạc, không liếc bài nhau, chấm xong nộp lại. Điểm nhân với quả cân, cộng dồn, viết cả lên bảng. Đến lúc ấy cả phòng mới bắt đầu họp, và chỉ họp về những ô mà điểm của mọi người vênh nhau xa: ai chấm khác hẳn số đông thì nói lý do của mình ra, có khi số đông nghe xong phải chấm lại, có khi chính người ấy nhận ra mình đang cân bằng bụng.
Kết quả làm chính anh Cường bất ngờ. Phương án nhập cụm cơ cấu thép, phương án mà cuộc họp trước cả phòng gạt phăng vì đắt, đứng cao hơn hẳn trên bảng điểm. Gần trăm nghìn đội thêm mỗi ghế, khi đặt cạnh quả cân số tuần và quả cân rủi ro, hoá ra lại là cái giá rẻ. Mà trong những tờ phiếu chấm điểm cao cho nó ở hai cột ấy có cả phiếu của anh Cường. Ngồi một mình với tờ giấy, không có ai để nói to cùng, anh cũng không cãi được rằng mở khuôn lần đầu thì nhanh hơn hay chắc ăn hơn nhập cụm thép đã chạy ở trăm nhà máy khác. Anh thua. Nhưng anh thua trên cái bàn cân mà chính tay anh góp phần đặt quả cân, nên anh phục. Cụm cơ cấu thép về sau chạy êm, mùa bán kế tiếp đại lý quay lại, còn phương án mở khuôn được cất vào ngăn kéo, chờ ngày xưởng đủ người đủ nghề để làm cho tử tế.
Từ vụ ấy, phòng họp của công ty có thêm một tấm bảng kẻ sẵn khung: cột dọc bỏ trống chờ điền thước đo và quả cân, hàng ngang chờ điền tên phương án. Luật bất thành văn của công ty: bảng chưa kín cột trái thì chưa ai được mở bài trình của mình. Và người canh cái luật ấy gắt gao hơn cả, ngộ thay, lại là anh Cường. Hễ có ai hăng hái mở hồ sơ sớm, anh gõ gõ tay lên bàn, hỏi đúng bốn chữ đã thành câu cửa miệng của cả công ty: khoan, quả cân đâu?
Chuyện này không phải chuyện riêng của ghế văn phòng. Ở đâu có vài phương án và một phòng họp, ở đó có những cái cân giấu trong bụng. Bàn cân chung không quyết thay ai cả, người vẫn là người quyết. Nó chỉ làm đúng một việc: bắt mọi quả cân phải được móc ra khỏi bụng, đặt lên bàn cho cả phòng cùng nhìn, trước khi bất cứ đứa con nào cần được bênh xuất hiện. Câu chuyện của anh Cường dừng ở đây. Còn một câu hỏi xin gửi lại anh chị, cho cuộc họp chọn phương án gần đây mà anh chị vừa ngồi: phương án thắng hôm ấy, nó thắng vì nặng ký trên một bàn cân cả phòng cùng dựng, hay vì người bênh nó nói to? Và lần chọn sắp tới, anh chị có kịp dựng bàn cân, trước khi tập hồ sơ đầu tiên được mở ra?