Bốn giờ chiều một ngày giữa năm, anh Duy đứng giữa kho hàng của chính công ty mình và không biết nên cười hay nên cáu. Công ty anh làm phụ kiện công nghệ, ốp lưng, sạc, cáp, mấy món nhỏ nhỏ bán kèm điện thoại, có tiếng nhanh nhạy, trend nào nổi là có hàng sớm. Ngay trước mặt anh là một dãy pallet chất cao gần chạm trần, toàn ốp lưng in hình một nhân vật hoạt hình từng gây sốt hai năm trước, giờ chẳng ai hỏi, giảm giá cũng khó đẩy. Đi thêm mười bước, quẹo sang kệ bên kia, là một khoảng trống. Dòng sạc nhanh gọn nhẹ mà công ty bán chạy nhất suốt cả năm nay lại vừa đứt hàng, khách hỏi mà không có mà giao, đại lý gọi lên giục từng ngày. Cùng một cái kho, cùng một lúc, vừa thừa ngập vừa thiếu trắng.
Chúng tôi xin phép đổi tên anh Duy, như mọi nhân vật trong kênh này. Anh về phòng, mở sổ ra, và con số làm anh lạnh người không phải là số tồn kho, mà là số mã hàng. Công ty anh đang có tới mấy trăm mã đang chạy trong danh mục. Anh ngồi rà từng dòng, và nhận ra phần lớn doanh thu chỉ nằm ở một nhúm mã, còn lại là một cái đuôi dài dằng dặc những dòng ra đời từ một cơn sốt nào đó rồi chết theo cơn sốt ấy, mỗi dòng góp một chút doanh thu lẻ mà vẫn ngốn tiền lưu kho, tiền quản lý, tiền vốn nằm chết. Danh mục của anh không phải do ai thiết kế. Nó tự phình ra, mỗi lần một trend, cứ thấy cái gì đang nổi ngoài kia là đội lao vào làm cho kịp, sợ chậm chân mất phần.
Buổi họp chiến lược tuần sau đó, anh Duy hỏi trưởng phòng phát triển vì sao cả năm nay đội không ra được dòng nào bền, chỉ toàn mấy món ăn theo trend rồi tắt. Câu trả lời làm anh giật mình vì nó thành thật đến mức phũ. Đội được chấm công theo số mã ra được trong quý và ra có đúng hạn không. Làm một cái ốp theo mẫu đang hot thì chắc ăn, hai tuần là xong, đúng hạn, cộng điểm. Còn bỏ ra nửa năm mày mò một dòng sản phẩm mới có thể sống được ba năm, mà lỡ trượt tiến độ hay làm ra không ăn, thì trượt chỉ tiêu, mất điểm, có khi mất thưởng. Người khôn thì ai chọn đường thứ hai. Cả đội, không ai bảo ai, đều dạt về phía những món nhỏ, nhanh, an toàn, ăn theo. Cái thước đo tưởng để thúc đội chạy nhanh hoá ra đang lặng lẽ giết mọi thứ đáng làm lâu dài.
Người gỡ được cái nút này là chị Vân, giám đốc chiến lược mới về. Chị không họp thêm, không ra thêm chỉ tiêu. Chị làm một việc rất lạ: chị dán lên bức tường lớn nhất của phòng chiến lược một tấm bản đồ. Không phải bản đồ địa lý. Một trục ngang kẻ suốt bức tường, đầu bên trái ghi "bền vững", đầu bên phải ghi "ăn theo trào lưu". Rồi chị lấy từng dòng sản phẩm đang có của công ty, mỗi dòng một cái chấm dán, đặt lên trục ấy đúng chỗ nó thuộc về. Dòng sạc, dòng cáp, mấy thứ người ta dùng dài lâu không phụ thuộc mốt, nằm dồn về bên trái. Cả một đám ốp lưng theo trend, theo phim, theo nhân vật hot, nằm chen chúc dạt hết về bên phải. Khi tất cả các chấm đã lên tường, cả phòng đứng lặng nhìn, vì lần đầu tiên họ thấy tận mắt cái điều mà bảng doanh thu không nói ra được: gần như toàn bộ công ty đang dồn về một góc phải của bản đồ, đặt cược gần hết vào cái ăn theo, cái sớm nở tối tàn, và gần như bỏ trống cái bên trái, cái nuôi công ty sống qua mọi cơn trend.
Chị Vân nói một câu mà anh Duy nhớ mãi. Chị bảo, vấn đề không phải là làm hàng theo trend, làm theo trend vẫn ra tiền, vẫn cần. Vấn đề là mình đang đặt cược mà không biết mình đặt bao nhiêu vào đâu. Một canh bạc đặt hết vào cửa nóng thì lúc cửa ấy nguội là trắng tay. Bức tường ấy không bảo công ty phải bỏ hàng trend. Nó chỉ bắt cả phòng nhìn thẳng vào tỉ lệ đặt cược của chính mình, và hỏi một câu chưa ai hỏi: tỉ lệ này có phải do mình cố ý chọn không, hay nó tự đẻ ra từ những lần chạy theo trend nối nhau?
Từ tấm bản đồ trên tường, công ty đặt ra cho mình một tỉ lệ, cố ý và ghi rõ: bao nhiêu phần lực dồn cho những dòng bền bên trái, bao nhiêu phần để cho đội đánh nhanh mấy trend bên phải. Mỗi lần có ý tưởng mới, trước khi bàn làm hay không, người ta dán thử một cái chấm lên tường xem nó rơi vào đâu, và nhìn xem góc ấy đã chật hay còn trống. Trend đang nổi mà góc phải đã đầy ắp thì phải cân nhắc, đừng chồng thêm một canh bạc nữa lên chỗ đã cược quá tay. Góc trái thưa thớt thì đó mới là chỗ đói, chỗ cần rót người rót của.
Cái thước đo cũng được sửa, và đây mới là chỗ đau nhất phải động vào. Anh Duy chấp nhận rằng không thể chấm đội phát triển bằng cùng một cây thước với đội vận hành. Một dòng bền cần mày mò lâu, có thể trượt, thì không thể đo bằng đúng hạn và số mã như đo một cái ốp ăn theo. Công ty tách ra hai cách chấm: việc nhanh, chắc ăn thì đo bằng tốc độ và số lượng như cũ; còn việc dài, đặt cược vào cái bền, thì đo bằng giá trị nó có thể tạo ra trong vài năm, và cho phép nó vấp mà không bị phạt như một lỗi. Chỉ đổi nhiêu đó, mà mấy kỹ sư giỏi nhất bắt đầu dám nhận lại những dự án lớn họ né bấy lâu.
Một năm sau, cái kho của anh Duy trông khác. Vẫn còn hàng trend, vẫn có những dòng nổi lên rồi tắt, đó là một phần cố ý của cuộc chơi. Nhưng cái đuôi dài những mã chết đã được cắt bớt, và bên trái bản đồ, chỗ trước đây gần như bỏ trống, giờ đã có vài ba dòng đứng vững, bán đều quanh năm không phụ thuộc mốt, gánh cho công ty phần lợi nhuận dày mà mấy trăm mã ăn theo cộng lại cũng không bằng. Tấm bản đồ vẫn treo trên tường phòng chiến lược, các chấm dời chỗ dần theo từng quý, và anh Duy bảo giờ mỗi lần định lao theo một trend mới, anh ngước lên nhìn bức tường một cái đã, xem mình sắp đặt thêm một cược nữa vào đâu.
Chuyện này không riêng của mấy cái ốp lưng với sợi cáp. Ở đâu có một danh mục cứ phình ra theo từng cơn nóng của thị trường, ở đó có nguy cơ một ngày mở kho ra, thấy những dòng đã nguội thì tồn đọng chất đống, còn những dòng đang chạy lại thiếu hàng để bán. Câu chuyện của anh Duy dừng ở đây. Còn một câu hỏi xin gửi lại anh chị, cho cái danh mục anh chị đang gánh: nó đang là một bản đồ mình cố ý đặt cược, biết rõ đâu là những dòng bền chọn nuôi cho dài lâu, đâu là những dòng ăn theo chấp nhận đánh nhanh rồi buông, hay nó chỉ là một chồng những lần chạy theo trend nối nhau, mỗi lần thêm một mã, mà chưa lần nào mình lùi lại nhìn cho hết cả tấm bản đồ?