Anh Sơn phát hiện ra điều bất ổn vào một buổi tối dọn lại tủ hồ sơ. Anh là giám đốc một hãng làm thiết bị tập luyện tại gia, tạ tay, dây kháng lực, ghế tập, mấy dòng máy nhỏ cho phòng khách. Chúng tôi xin phép đổi tên anh, như mọi nhân vật trong kênh này. Trong tay anh lúc đó là hai tập đề xuất dự án, cách nhau chừng nửa năm, mà càng đọc anh càng thấy lạ. Hai dự án gần như là một: cùng một dòng ghế tập gập bụng gọn cho nhà chật, cùng tầm giá, cùng nhóm khách. Một cái đã được hội đồng gật cho chạy. Cái kia đã bị gạt. Chỉ khác nhau ở người mang nó ra bàn.
Cái được duyệt do một bạn bên kinh doanh trình bày, nói năng chắc nịch, slide đẹp, giọng đầy tự tin, lại thêm anh phó phụ trách kinh doanh ngồi cạnh đỡ lời. Cái bị gạt do một kỹ sư trẻ ít nói mang lên, bạn ấy lí nhí, số liệu thì đủ nhưng trình bày lấp vấp, và hôm đó sếp lớn buông một câu ghế gập bụng thì nhà nào chả có, làm gì cho mệt. Thế là xong. Nửa năm sau, đúng cái ý bị gạt ấy quay lại dưới một cái tên khác, một người khác nói to hơn, và lần này nó sống. Anh Sơn ngồi với hai tập hồ sơ trên bàn và hiểu ra một điều không dễ chịu: ở hội đồng của anh, cái quyết định một dự án sống hay chết không phải là bản thân dự án, mà là ai đứng lên nói và nói to cỡ nào.
Chỗ này đáng dừng lại một nhịp, vì nó là cái bẫy mà bất cứ phòng họp nào cũng dính, chỉ khác nhau ở mức nặng nhẹ. Hội đồng sản phẩm của anh Sơn họp mỗi tháng để quyết trong cả kho ý tưởng và dự án đang chờ, cái nào được rót người rót tiền, cái nào phải dừng. Nghe thì đó là một cái cổng gác cho cả danh mục. Nhưng cổng ấy không có một cái thước nào treo lên. Không có bộ tiêu chí nào để chấm một dự án. Mỗi người bước vào họp mang theo cảm nhận của mình, và khi không có thước chung thì thứ quyết định luôn là hai thứ dễ đo nhất trong phòng: ai nói nghe sướng tai hơn, và ai ngồi ghế cao hơn. Một dự án yếu vẫn sống nếu người đẩy nó nói khỏe và có người trên đỡ. Một concept tốt vẫn chết nếu người trình bày rụt rè và chẳng may chạm phải định kiến của sếp.
Anh Sơn thử nhìn lại một năm hội đồng đã quyết những gì, và thấy hình dạng của cái bẫy hiện ra rõ hơn. Có những dự án rõ ràng đuối, doanh số dự phóng mỏng, khách chẳng thật sự cần, nhưng vẫn được nuôi hết quý này sang quý khác, chỉ vì người khai sinh ra nó là một người có tiếng nói mạnh và không ai muốn va. Ngược lại, vài ý anh nhớ là chắc tay lại bị bỏ giữa chừng, không phải vì kém, mà vì người mang nó ra không biết cách bán ý trong phòng họp, hoặc vì hôm đó nó đứng sai lượt, sau một ý mà sếp vừa khen nên tự nhiên bị so kém. Quyết cái gì đáng làm, ở công ty anh, hoá ra phụ thuộc vào con người trong phòng nhiều hơn là vào chính cái việc.
Cái giá của kiểu quyết đó không nằm gọn trong một con số. Nó nằm rải ra: vài dòng sản phẩm nhạt ra đời rồi chết yểu vì lẽ ra không nên làm, vài ý tốt bị chôn mà không ai biết mình đã bỏ lỡ cái gì. Nhưng cái giá đắt nhất lại là thứ khó thấy nhất. Đám kỹ sư trẻ, những người ít nói mà chắc việc, dần hiểu ra một luật ngầm: ở đây muốn ý được chọn thì phải nói to, phải biết diễn, chứ ý đúng thôi chưa đủ. Vài người trong số đó thôi mang ý hay ra bàn, vì mang ra cũng thua người khéo miệng. Một cái cổng duyệt như vậy, lâu ngày, không chỉ chọn sai dự án. Nó dạy người giỏi im lặng.
Anh Sơn nhận ra quyết cái gì đáng làm không nên treo vào chuyện ai nói to hay ai chức cao. Nó cần một khung so sánh chung, để mọi ý đứng trên cùng một thước, để tiếng nói lớn không lấn được tiếng nói đúng. Điều anh cần không phải một cái máy chấm điểm thay con người, mà một cái sàn phẳng để con người bàn cho công bằng.
Anh sửa lại cách hội đồng làm việc, và sửa ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là cái thước. Mỗi dự án đưa lên cổng giờ được chấm theo một bộ tiêu chí chung, viết ra giấy, ai cũng thấy: khách có thật cần không, mình có thắng được không, việc này có đáng công so với rủi ro và có hợp trục công ty không. Không phải để ra một con số rồi cứ thế mà theo, mà để mọi cuộc bàn đều bắt đầu từ cùng một chỗ, và ai muốn nói không thì chỉ vào tiêu chí chứ không phải nói tôi không thích. Chỗ thứ hai tinh hơn, và anh Sơn bảo đây mới là chỗ khó nhất. Trước mỗi buổi họp, từng thành viên chấm độc lập ở nhà, gửi điểm và lý do của mình vào trước khi ngồi chung bàn. Người trình bày hùng hồn tới đâu cũng không kịp uốn điểm của người khác nữa, vì điểm đã nằm đó rồi. Và bản thân anh Sơn, người chủ trì, tự đặt cho mình một luật: khi ngồi ghế điều phối thì anh nói sau cùng, không thả ý mình ra đầu, vì anh biết chỉ cần sếp lớn nghiêng về đâu là cả phòng nghiêng theo đó. Anh tách vai người cầm nhịp cuộc họp ra khỏi vai người có ý muốn áp.
Buổi họp sau khi sửa nhìn bớt vui hơn hồi trước, ít những màn thuyết trình bốc lửa, nhiều những khoảng lặng người ta cúi xuống đối chiếu điểm của mình với điểm người khác. Nhưng có một thứ đổi hẳn. Cái kỹ sư trẻ lí nhí ngày nào, lần này chấm dự án của mình được điểm cao ngang mọi người trước cả khi mở miệng, nên khi bạn ấy trình bày vấp váp cũng chẳng còn hề gì, vì cái đứng ra bênh bạn ấy là điểm số và lý do trên giấy, không phải cái giọng. Anh Sơn nói cổng duyệt cũ của anh chọn theo người nói. Cổng mới chọn theo việc, và anh chỉ ước mình dựng nó ra sớm hơn vài năm, trước khi vài người giỏi kịp học cách im lặng.
Câu chuyện của anh Sơn dừng ở đây. Còn một câu hỏi thì xin gửi lại anh chị: lần gần nhất một dự án được gật ở công ty anh chị, nó thắng nhờ bản thân nó đáng làm, hay nhờ người đứng lên trình bày nó nói to?